ايگناتى يوليانوويچ كراچكوفسكى ( مترجم : ابوالقاسم پاينده )

513

تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى )

12 - وردة الرياح ( گلباد ) ( ص 59 ) ، 13 - قطب نما ( ص 65 ) ، 14 - نيمكره ( ص 71 ) ، 15 - درياى مديترانه و درياى سياه ( ص 75 ) ، 16 - درياى آدرياتيك ( ص 77 ) ، 17 - سواحل تركيه بر مديترانه ( همان صفحه ) ، 18 - نقشهء مسطح نيمكره ( ص 91 ) ، 19 - اروپا ( ص 99 ) ، 20 - افريقا ( ص 101 ) ، 21 - آسيا ( ص 103 ) ، 22 - امريكا ( ص 113 ) ، 23 - دو قطب شمال و جنوب ( ص 119 ) ، 24 - ژاپن ( ص 125 ) ، 25 - گينه ( همان صفحه ) ، 26 - جزاير هند و چين ( ص 131 ) ، 27 - يك نقشهء ديگر از هند و چين ، 28 - نقشهء جزاير مولوك ( ص 135 ) ، 29 - سوماترا ( ص 143 ) ، 30 - مجمع الجزاير مالايا و جزاير فيليپين ( ص 145 ) ، 31 - چين ( ص 153 ) ، 32 - ممالك دشت كبير ، سيبريه ، و آسياى ميانه ( ص 165 ) ، 33 - هند ( ص 193 ) ، 34 - ايران به دوران صفويه ( ص 289 ) ، 35 - ما وراء النهر ( ص 327 ) ، 36 - قفقاز ( ص 431 ) ، 37 - جزيرة العرب ( ص 484 ) ، 38 - آذربايجان ( ص 487 ) ، 39 - آسياى صغير ( ص 629 ) ، و بالأخره 40 - بوسفور « خليج قسطنطنيه » ( ص 671 ) . همهء اين نقشه‌ها ريشهء اروپايى دارد ، فقط نامهاى جغرافيايى آن تركى و بعضا در خور ملاحظه است . مثلا نقشهء جهان ( شمارهء 6 ، صفحه 25 ) كه بر طومارى رسم شده به خلاف ديگر نقشه‌ها بجز عنوان تركى نام عربى نيز دارد ، به علاوه ، تاريخى نيز به عربى دارد كه متن آن چنين است : « رسمت و طبعت هذه الصورة المرغوبه بدار الطباعة العامرة فى البلدة الطيبة قسطنطنية سنة اثنا و اربعين و مائة و الف » ، و زير اين عبارت باز هم به عربى چنين امضا شده : « على يد الحقير ابراهيم الجغرافى من متفرقگان درگاه عالى » . اگر منظور از ذكر آن تاريخ ، كه در واقع سه سال پيش از تاريخ چاپ است ، اشاره بدين نكته باشد كه تهيهء مقدمات چاپ وقت بسيار گرفته ، ولى وضع اين امضا نشان مىدهد كه نقشه مستقل است و به احتمال قوى جدا انتشار يافته و بعد به جهان‌نما ملحق شده است . نقشهء « قطب نما » ( شمارهء 13 ، صفحهء 65 ) به تحقيق مربوط به كتاب فيوضات مغناطيسيه ابراهيم متفرّقه است كه يك سال پيش از آن و به سال 1732 / 1144 ه . منتشر شده و پيداست كه در دو جا به كار رفته است . عبارت « على يد الحقير ابراهيم » ( - به دست ابراهيم . . . ) را كه در فقرهء سابق آمده نبايد به معنى دقيق آن گرفت كه وى شخصا آن را كشيده است ، زيرا دستياران وى دو نقشه كش يا نقاش مشهور بوده‌اند كه همين پيش نام آنها را ياد كرديم ، و يازده نقشه ، يعنى : اوّل ، سوّم ، هشتم ، دهم ، يازدهم ، چهاردهم ، بيست و پنجم ، بيست و هشتم ، سى و چهارم ، سى و ششم ، و سى و هفتم ، به امضاى احمد كريمه است و هفت نقشه ، يعنى هفتم ، دوازدهم ، هفدهم ، سى و دوّم ، سى و سوّم ، سى و پنجم ، و سى و نهم ، با امضاى مگرديج . و اين نام در نقشه هفتم و